Aan het eind van de middag kwam mijn vrouw met een tas vol boodschappen thuis en zei: “Je moet de groeten hebben.” “Ik hoef zeker niet te vragen van wie?” “Nee, je weet het vast wel,” antwoordde ze. Ze zette de tas met boodschappen op het aanrecht en drukte het knopje van het koffiezetapparaat in.
Ze was mooi, mijn vrouw. Ondanks haar forse postuur. Op wat kraaienpootjes na, was haar gezicht nog helemaal glad. Het haar viel over haar schouders, bruin, met hier en daar een streepje grijs. Blauwe ogen, volle lippen én ze had smaak. Ze wist zich altijd goed te kleden, zelfs als ze boodschappen deed. Zoals nu: een grijs fluwelen jasje op een zwarte pantalon, met daaronder een paar zwarte pumps. Niet al te hoog, dat was ongemakkelijk met boodschappen doen. Zeker in het dorp waar wij woonden, de oude kern was helemaal betegeld met kinderkopjes. Daar kon je met naaldhakken niet lopen. Je zag af en toe wel toeristen die dat probeerden maar daar kwamen ze meestal snel van terug. De lokale schoenmaker vaarde er wel bij. De ondernemers in het dorp hier deden altijd wel goede zaken. Het waren kleine zelfstandigen die je vroeger in iedere dorpskern zag: de slager, de bakker, de drogist en de schoenmaker. In de meeste dorpen waren die verdwenen, maar hier niet. Dankzij de toeristen. Ze hadden hun assortiment wel aangepast, bij de slager kon je warme kroketjes kopen, bij de bakker belegde broodjes en de drogist had een extra hoekje met souvenirs. ’s Zomers was het druk met toeristen en werd er genoeg verdiend om de winter door te komen. Gezellig druk, was het ’s zomers. Het terras van het dorpscafé was altijd wel gevuld. Niet met lokale bewoners, nee die zaten binnen, aan de bar, zoals echte mannen doen. Vol kritiek over de kleding en handelwijze van de toeristen, de niet-lokalen. Die kritiek werd dan onder het mom van humor gebracht. Met schuine oogjes werd er naar de vrouwelijke toeristen gegluurd, maar over vrouwen spreken, nee dat deden ze niet. Sommigen van hen hadden zelfs moeite om mét een vrouw te spreken. Liever waren ze met mannen onder elkaar, die mannen daar in het café. Zelf gaf ik daar niets om, om cafébezoek. Ik dronk weleens een borrel met een oude vriend, maar dan spraken we altijd af in Roermond, bij een café aan het Munsterplein. In de stad was het leven toch anders, wat anoniemer.
In de winter was het doodstil in het dorp. Helemaal niets te beleven. Als je als vreemdeling per ongeluk in de winter hier terechtkwam, had je waarschijnlijk gedacht dat je in de vorige eeuw was beland. Je zag slechts een enkele man op straat, fietsend of lopend naar zijn stukje land aan de rand van het dorp. Gekleed in het lokale uniform: blauwe overall, zwart ribfluwelen jasje en klompen. En daaronder, dat was me nadrukkelijk al vele malen verteld, een warme lange onderbroek en hemd met lange mouwen. Je kon niet voorzichtig genoeg zijn. De vrouwen droegen hier nog hoofddoekjes. Niet vanwege hun geloof, nee het waren gewone Limburgse boerenvrouwen, die nog steeds naar de traditie leefden. Eigenlijk pasten wij hier helemaal niet tussen. Echt geaccepteerd werden we dan ook niet. Alleen getolereerd. Als vreemde snuiters uit Holland, die wat met kunst deden.

De geur van de koffie haalde me uit mijn dagdromerij. Ik hoorde de kelderdeur dichtslaan en begreep daaruit dat mijn vrouw de boodschappen opgeborgen had. Daarna het geluid van kopjes die uit de keukenkast gepakt werden. “Drinken we koffie in de keuken?” riep ik. “Nee hoor, laten we vandaag maar eens in de woonkamer gaan zitten,” hoorde ik. Daar was ze al, het dienblad met koffie op één hand, alsof ze in de bediening gewerkt had. Ze zette kopjes koffie en een melkkannetje op de salontafel. “Waar kwam je hem tegen? Toch niet bij de Spar?” “Nee hoor, volgens mij is hij daar nog nooit binnen geweest. Dat doet zijn vrouw,” zei ze lachend. We dachten allebei aan hetzelfde. Aan die ene keer dat we hem tegenkwamen en hem niet herkenden. Hoe beledigd hij in eerste instantie was.

Het was op een zondag, het eerste jaar dat wij hier woonden. Het was de dag van de Mariaprocessie. We waren helemaal niet kerks, mijn vrouw en ik, en al zeker niet Rooms. Maar we hadden besloten open te staan voor alles wat er in het dorp gebeurde. Dus ook voor de processie. Helemaal op z’n zondags gekleed verlieten we onze woning. Ik droeg voor de eerste keer dat jaar mijn linnen pak en witte hoed. Het was al vroeg warm dat jaar. Dertig graden zou het worden op deze zondag in mei. Mijn vrouw droeg een wit mantelpakje en sandaaltjes met een klein hakje. Het zou bij de kerk van start gaan, we waren ruim op tijd dus kuierden we langzaam richting kerk. In de verte zagen we een man in zwart pak op zijn fiets. Hij kwam onze richting uit. “Goedemorgen” sprak de man terwijl hij met zijn hoofd knikte. We waren nog niet helemaal gewend anders hadden we geweten dat je het best iedereen kon begroeten, ook degene die je niet kende. Ik keek hem aan. Deze man kende ik niet. Ook mijn vrouw toonde geen spoor van herkenning. We keken weer strak voor ons uit zonder terug te groeten, zoals we van huis uit altijd deden en gingen ervan uit dat hij gewoon zou doorfietsen. “Hé hallo”, klonk het weer, “voelen meneer en mevrouw zich te groot om mij te begroeten?” Het kwam er heel pissig uit. Mijn vrouw en ik draaiden ons om. Die stem klonk wel enigszins bekend maar de man zelf kende ik niet. “Pardon?” zei ik, in afwachting van verdere uitleg. Zijn hoofd liep helemaal rood aan. “Ja, ja wel mijn kersen willen maar als ik jullie tegenkom kan er nog geen groet vanaf.” Met korte, driftige pasjes kwam hij op ons af. “Ik ben het, de buurman.” We moesten twee keer kijken, mijn vrouw en ik. Onze buurman, dat was toch die man, die net als alle andere dorpsbewoners, altijd in overall liep? Langzaam herkende ik hem weer. Maar het was niet alleen het pak dat onze buurman zo veranderd had. “Ach, neem me niet kwalijk,” antwoordde ik, “Ik zie het nu. Maar je ziet er heel anders uit. Het staat je goed dat pak.” Zijn hoofd kreeg weer een normale kleur en er kwam een lichte grimas op zijn gezicht. “Maar het is niet alleen je pak dat je zo anders maakt buurman, er is nog iets met je wat ik niet kan thuisbrengen.” De grimas veranderde in een brede lach. “Ik denk dat het mijn kunstgebit is. Door de weeks draag ik dat nooit, maar op zondag en zeker vandaag, met de processie, wil mijn vrouw dat ik het gebit indoe.” Ik durfde mijn vrouw niet aan te kijken, bang in de lach te schieten. “Dat zal het zijn buurman. Toch een speciale dag die zondag.”

“Je koffie wordt koud”, hoorde ik mijn vrouw zeggen. Ik nam het kopje van de tafel. “En, had hij het in?” “Nee, nee,” lachte mijn vrouw, “het is toch geen zondag!”

De titel van dit boek van Peter Bieri laat weinig te raden over: wij kunnen kiezen hoe wij willen leven. De vraag is alleen: wat willen we kiezen? Voor de schrijver is dat van meet af aan duidelijk: we moeten gaan voor zelfbeschikking. Autonomie, of zelfbeschikking is een onderwerp dat de laatste jaren in de tak van filosofie die zich levenskunst noemt, al breed uitgemeten is. Meestal gaat dat gepaard met voorbeelden: de Griekse of de Romeinse filosofen die een gelukt leven voorstaan, dat door veel oefening in deugdzaamheid verworven is. Of de Stoïcijnen, die door hun rationele houding iedere situatie, hoe moeilijk ook, met een ijzige houding kunnen doorstaan.
Bieri gebruikt deze voorbeelden niet, hij gebruikt helemaal geen voorbeelden van hoe er geleefd moet worden. Hij probeert autonomie, en de erbij horende levenshouding, te funderen in het gebruiken en ontwikkelen van taal.

Het boek bestaat uit drie lezingen die achtereenvolgens proberen uit te leggen hoe autonomie zich ontwikkelt wanneer je er bewust mee aan de slag gaat.
De eerste lezing laat zien hoe je taal nodig hebt om jezelf te leren begrijpen, om over jezelf te reflecteren en om jezelf te beoordelen. Een machtige bondgenoot daarin is volgens Bieri de literatuur en de blik van anderen. Door deze twee ontwikkel je empathie en kun je jezelf iets eigen maken dat je leert van anderen en dat je beschouwt als goed en passend bij jezelf. Het belangrijkste daarin is het vinden van passende en treffende woorden om een synthese in het denken over jezelf tot stand te brengen.
De tweede lezing gaat nog een stapje verder. Hierin stelt Bieri dat je jezelf nog beter kunt leren kennen door jezelf uit te drukken. En ook hier staat taal voorop. Je kunt jezelf nog beter leren kennen door te schrijven. Het schrijven van een fictief verhaal laat altijd wat zien over je onoverzichtelijke binnenwereld. Zo geef je woorden aan een innerlijke toestand en vergroot je jouw zelfkennis. Door de groei van zelfkennis ben je steeds beter in staat te beoordelen hoe je wilt leven. Zelfkennis, concludeert Bieri is de bron van autonomie.
In de derde lezing stelt Bieri de vraag naar het ontstaan van een culturele identiteit. Hoe kun je leren uit je eigen cultuur te ontsnappen, deze te bespiegelen en er je oordeel over te laten gaan? Ook hier is het sleutelwoord weer taal. Door het leren van een vreemde taal kun je de vreemdheid van een andere cultuur leren kennen, andere categorieën van het denken en andere melodieën van het leven ontdekken. Jouw leefwereld ontmasker  je als contingent, er bestaan alternatieven die je jezelf weer eigen kunt maken. Je kunt dan bewust voor een andere taal kiezen en je ermee identificeren, zoals de Ier Becket deed die in het Frans schreef. Meestal echter, stelt Bieri, is de gekozen taal ook de oorspronkelijke taal. Maar het proces van kiezen en identificatie mét is bewust en begripsmatig verlopen.

Bieri raakt met deze verwevenheid van taal en zelfkennis een diepere laag van levenskunst dan die welke door voorbeelden naar voren gebracht wordt. Hier gaat het niet om door oefening een zo gelukkig mogelijk mens te worden. Bij Bieri is zelfbeschikking nauw verbonden met benoemen, begrijpen, afstand nemen, beoordelen. Een voortdurende houding van kritisch zijn, interpreteren en herinterpretatie. Autonomie is alleen mogelijk via kennis, zelfkennis in dit geval. En die is alleen mogelijk via de taal.

Wanneer ik de schrijfstijl van de 3 boeken van Murakami moet beschrijven, komt er een beeld van een mooi afgewerkt en gedetailleerd schilderwerk naar voren. Zo’n kunstwerk waarnaar je blijft kijken omdat je er steeds weer iets nieuws in ontdekt omdat iedere penseelstreek welbewust en verfijnd geplaatst is. Zo schrijft Murakami. Jaloersmakend mooi. Ieder woord lijkt zorgvuldig afgewogen. En toch blijft de schrijfstijl indrukwekkend eenvoudig. En dat laatste zorgt dat de lezer de verhaallijn goed kan blijven volgen. De belangrijkste thema’s in dit boek zijn die van een parallelle wereld en de beleving van  identiteit; een wereld waarin de hoofdrolspelers zichzelf als identiek blijven ervaren, maar waarin kleine nuanceverschillen een andere wereld tonen dan die waaraan ze gewend waren.

In boek 1 en 2 wordt de alledaagse ervaring en herinnering vanuit 2 perspectieven beschouwd, die van Aomame en die van Tengo, 2 jonge mensen die bij elkaar op school gezeten hebben en elkaar uit het oog verloren hebben. Vergeten hebben ze elkaar echter nooit. Nee, ze hebben zelfs allebei een heel warm gevoel voor elkaar, ondanks dat er geen contact meer tussen hen is.

In boek 3 komt daar nog een blikveld bij, dat van Ushikawa, een privedetective die op jacht is naar Aomame, omdat zij de leider van een sekte vermoord heeft. Dit extra perspectief maakt boek 3 nog sterker dan de eerste 2 boeken. Alle gebeurtenissen worden vanuit een drievoudig perspectief beschreven, waardoor tijd en ruimte een heel genuanceerde drievoudige dimensie krijgen. Het boek eindigt met de vereniging van Aomame en Tengo en hun ontsnapping uit de wereld van 1q84, terug naar 1984.

Fascinerend, spannend en met grote thema’s als een parallelle wereld en identiteit. Maar bovenal bij zonder mooi geschreven. Wereldliteratuur, die het verdiend gelezen te worden!

Volgens de filosoof Heidegger is dat ook een opdracht in je leven; een mens moet ‘eigentlich’ worden, niet zomaar alles aannemen en meegaan met de massa (das Man) maar proberen zijn leven zo doorleefd en authentiek mogelijk te maken. Daar moet je moeite voor doen. En net zoals Limburg, als geboortegrond, deel uitmaakt van mijn eigen leven, zo wil ik dat den Helder, als woonplaats, er ook toe gaat behoren. Ik wil me deze stad ‘eigen’ maken. Het hoeft niet zo te zijn dat ik elk steegje weet, of dat ik het overgrote deel van de bevolking ken, maar ik wil wel de weg en de bevolking ‘beter’ leren kennen. En dat is nog best lastig.

Mijn man is een Heldernaar, komt uit een Helderse familie, dus daar kan het niet aan liggen. Ik heb jarenlang filosofiecursussen gegeven hier, ben daar heel wat mensen tegengekomen en heb er leuke contacten aan overgehouden. Maar het ‘bezoekers’gevoel is er nog steeds. En weer doe ik een poging dat gevoel om te zetten. Sinds kort ben ik vrijwilliger bij de plaatselijke Wereldwinkel. Een mooie fairtrade-winkel in het hartje van de stad, die geheel op vrijwilligers draait. En het zijn leuke vrijwilligers, enthousiast en heel betrokken. Ik ben er nog maar net begonnen en ken nog niet iedereen maar de eerste mensen  die ik er ontmoette, komen net als ik niet uit Den Helder. Dat overkomt me vaak. Uit Den Haag, Breda, Groningen, Enschede, overal komen ze vandaan, maar ze zijn niet van hier. En Limburgse vrouwen, die kom ik ook vaak tegen. Het is niet dat ik ernaar op zoek ga. Gewoon in de bieb, bij het winkelen of tijdens de honden-wandeling. En bijna allemaal zijn ze min of meer per ongeluk hier terecht gekomen en dachten ze dat het tijdelijk zou zijn. Net als ik. En net als bij mij, is Den Helder uiteindelijk heel stiekem onder hun huid gekropen, en willen ze er niet meer weg. De een noemt de zee, de ander het licht, weer een ander de frisse lucht. Welke reden dan ook, ze zijn  blij hier te zijn. Net als ik. En elke keer wanneer ik nieuwe mensen leer kennen die hier niet geboren zijn, vraag ik het me stilletjes af: ‘zullen zij zich hier wel helemaal eigen voelen, geen bezoeker maar bewoner?’

Misschien draaf ik wel door in mijn verlangen tot eigenlijkheid. Moet ik aanvaarden dat de manier waarop ik me nu in deze stad voel, precies de manier is die mij eigen is. Als bezoeker. Dat hoeft niet te betekenen dat Den Helder niet bij mijn leven hoort. Het is er onderdeel van geworden en draagt zo bij aan mijn ‘eigen’ leven. En misschien is dat ook wel de kracht van Den Helder. Je kunt je er heel eigen voelen, zonder een echte Jutter te zijn. Een mix van bezoekers bevolken de stad, bezoekers die zich, net als ik, heel prettig voelen hier.
Een echte ‘Jutter’ worden zit er dus niet in. Maar een vorm van ‘verjuttering’ daar hoef je geen  moeite voor te doen, dat kruipt heel langzaam in je.

Wat in het begin lijkt op een sober en beschouwend geschreven boek, eindigt als een boek dat je de adem beneemt. Het is zo’n boek dat heel langzaam onder je huid kruipt. Onwaarschijnlijk mooi geschreven verhaal over een weinig opzienbarende man met een weinig opzienbarend leven. Hij schopt het van arme boerenzoon tot leraar Engelse literatuur op een universiteit. Hij leidt een middelmatig leven, is een middelmatig docent en grijpt de op zijn weg komende kansen nooit helemaal. Weinig opzienbarend en middelmatig, dat zijn de woorden die het leven van Stoner kenmerken. Het is precies de middelmatigheid die de meeste van ons dagelijks ervaren. Met voor- en tegenspoed en de uitwerking daarvan op lichaam en geest. Maar dan zo mooi beschreven, zo prachtig verteld dat het een perfecte roman geworden is.

Het meisje,
de parel.
Verstild.
Los van de tijd.
Van alle tijden.

Stiltepareltjes

Pareltjes:
Gedachten.
Samen alleen.
Momenten van stilte.
Eenheid.

Intrigerende vergelijking tussen de levenshouding van de filosoof Schopenhauer en Philip, een hedendaags filosofisch counselor in opleiding. Door de verplichte deelname aan groepstherapie, onder begeleiding van Julius (een terminale psychotherapeut), leert Philip zichzelf steeds beter kennen. Aanvankelijk nog compleet in de ban van Schopenhauer, merkt Philip tijdens deze therapie dat zijn  theoretische levenshouding scheurtjes begint te vertonen. Grote geheimen komen naar voren bij Philip, maar ook bij de andere deelnemers aan de therapie. Fascinerende inkijk in het proces van groepstherapie in het algemeen en filosofische counseling in het bijzonder.

Uit: 1Q84, Boek 1, Haruki Murakami.

Muziek: Janáček - ‘Sinfonietta’ final movement

Ze lijkt op haar. Op mijn vrouw toen die nog jong was. Het haar, de structuur van de huid, de opbouw van het skelet, maar vooral de oogopslag. Die is lastig. Haar, huid en opbouw van het skelet zijn goed na te maken, maar uitdrukking geven aan ogen is een ander verhaal. Ik weet dat die oogopslag lastig is omdat ik mijn hele leven als poppenmaker gewerkt heb. Ogen en handen, dat zijn de breekpunten, als daar niet voldoende aandacht aan besteed wordt, blijft de pop hol en leeg. Een omhulsel, dat niet aanspreekt.

Ik zie de kerststal. De kant-en-klaar gekochte kerststal op het dressoir. Alles in een. Jozef, Maria en Jezus uit één brok plastik, omhuld door een glazen bol. Wanneer je ermee schudt dan sneeuwt het. Met z’n drieën onder ‘de’ boom. Een boom in piramidevorm, een metalen raamwerkje met 56 ledlampjes. Ze bedoelt het goed, mijn thuiszorg. Ze is druk en belerend, voortdurend bezig met aanwijzingen en tips voor mijn gezondheid en welbevinden, maar ze bedoelt het goed. Door haar toedoen staat er dit jaar weer een boompje en is er nog enigszins sprake van kerstsfeer. Soms slaat ze door en dan verandert haar aangeleerde zorggedrag in pure bemoeizucht. Dan legt ze mijn kleren klaar zonder te vragen wat ik vandaag wil dragen. Of herhaalt voor de zoveelste keer op dwingende toon dat ik mijn dochter maar eens moet bellen. Zij wil het nummer wel voor me intoetsen! Waar bemoeit ze zich mee? In de bovenste la van het dressoir zitten foto’s. Van mijn vrouw en van mijn dochter. Het schijnt dat ik ook nog kleinkinderen heb maar ik heb ze nooit gezien. Mijn vrouw ook niet. Onze dochter is op een goede dag vertrokken en we hebben nooit meer wat van haar gehoord. Toch mis ik haar. Vreemd, dat je iemand kunt missen die je 40 jaar niet gezien hebt. Zij lijkt op mijn vrouw mijn dochter. Hetzelfde volle haar, de gladde huid, de botopbouw, de kaakstructuur, de handen en de oogopslag. Die laatste is lastig. Ik streel de foto. Mijn kind.

Mijn maag knort. Het is er weer tijd voor. Ik open de koelkast. De aanblik is triest. Vijf vaalgroene bakken gevuld met voedsel voor de hele week. Vandaag boontjes, aardappelpuree en een tartaartje. De boontjes in dezelfde kleur als het bakje. Vijf minuten in de magnetron. Vork én mes deze keer, want het tartaartje moet gesneden worden. Mijn vrouw lust geen boontjes, wel puree en tartaar. Ze eet sowieso niet.

Vanmiddag komt ze weer. Mijn thuiszorg. Ze heeft me verteld hoe ze heet. Ik probeer het te onthouden. Zal het straks weer aan haar vragen. Even zitten. In deze stoel zat zij altijd. Mijn vrouw. Nu niet meer. Het kan niet meer. Mijn buik voelt zwaar, ik word wat loom. Even mijn ogen sluiten.

Ik schrik wakker. Daar is ze weer. Mijn thuiszorg. Ik doe net of ik nog slaap. Ze heeft een sleutel van de voordeur. Eigenlijk wil ze alle sleutels van het huis. Van het kamertje boven en van de lades van het dressoir. Kennis is macht. Zoveel te meer je weet over een persoon, zoveel te meer je hem kunt beïnvloeden. Nee, sommige dingen wil ik voor mezelf houden. Mijn sleutels houd ik veilig bij me. Ze zegt dat ik beter niet meer alleen kan wonen, mijn thuiszorg. Dat het beter voor me is wanneer ik met andere mensen ben, dat ik afleiding nodig heb, een praatje moet maken met andere mensen. Dan maalt het niet zo in mijn hoofd, zegt ze. Dan heb ik ook eens iemand anders om mee te praten dan mezelf. Ze bedoelt het goed. Mijn vrouw mag haar niet. Te luidruchtig zegt ze. Het zijn twee heel verschillende mensen, mijn vrouw en mijn thuiszorg. Heel ander haar en een heel andere huidstructuur. En ook de handen die verschillen. De handen van mijn vrouw. Zacht en verzorgd. Lange slanke vingers met mooi verzorgde nagels. Rood, daar hield ze het meeste van. Zacht aangeraakt worden door mijn vrouw. Mijn vrouw helpt nooit met aankleden. Dat doet mijn thuiszorg. Daadkrachtig. Haar handen zijn grof, haar nagels kort. Werkhanden, geen streelhanden. De oogopslag van mijn thuiszorg is niet te vergelijken met die van mijn vrouw. Die van mijn vrouw is lastig, de hare niet. Die van mijn vrouw draagt liefde, diepgang en nuance. De hare is hol en leeg. Ze kijkt niet, maar ziet alleen. Ze luistert niet, maar hoort. Ze registreert. Haar oogopslag is makkelijk.

Ze stoot me aan. ‘Even wakker worden meneer van Vliet’ roept ze. Ze praat nooit zacht. Wel vriendelijk maar nooit zacht. Als een kleuterjuf die haar kinderen maant. Ze bedoelt het goed. Mijn vrouw kan er niet tegen, die mijdt mijn thuiszorg. ‘Er staat kaas in de koelkast voor op uw brood vanavond en de koffie hoeft alleen nog maar aangezet te worden. Ik ga zo meteen naar huis, alles is zover klaar. Morgen ben ik er weer. Morgen is het Kerst, dan breng ik kerststol voor u mee. Vergeet u niet uw tanden te poetsen en het licht uit te maken? En als er wat is, dan kunt u bellen.’ Iedere middag dezelfde zinnen. Soms een kleine wijziging zoals nu met Kerst. Ik ken ze uit mijn hoofd. Maar ze zijn niet vervelend. Ze beloven wat. Zo meteen is ze er niet meer. Dan heb ik de tijd weer aan mezelf. En aan mijn vrouw. Dan zijn we weer samen. ‘Dag meneer van Vliet.’ De laatste groet van vandaag. De deur valt in het slot.

Ik sta op uit mijn stoel. Langzaam, want mijn rug wil niet meer zo. Even naar de keuken. Brood maken en koffie. Niet voor nu maar voor straks. Het is te vroeg voor het avondbrood. De koffie in de thermoskan. Het dienblad staat al klaar. Dat doet mijn thuiszorg. Zodat ik mijn brood in de huiskamer kan eten. Bij de TV. Maar daar eet ik nooit. Te eenzaam. Ze bedoelt het goed, mijn thuiszorg. Ik eet boven. Samen met mijn vrouw. In ons kamertje. Voorzichtig nu. Vooral in de draai van de trap. Het dienblad rechthouden en kijken waar ik mijn voeten neerzet. Het staat ook wat vol, dat dienblad. Vandaag moet het boompje en het stalletje mee naar boven. Voor de Kerstsfeer. Dat zal ze fijn vinden, mijn vrouw. Het dienblad even op de grond. De sleutel uit mijn broekzak. De klink omlaag en ja, daar zit ze dan. Aan de tafel. Hij heeft haar gemist vandaag. ‘Dag Marie.’ Het is wat donker. Eerst maar het dienblad op de tafel. Dan de lampjes aan. De gordijnen laat ik dicht. Mooie tijd van het jaar. De schemering valt vroeg. En het is om half zes donker. Lange avonden met mijn vrouw. Ik houd van de winter. Oh ja, het kerstboompje. Ik zet het op tafel, dan kan ze ervan genieten. Kijk, dat staat mooi. Het licht van het boompje schijnt over haar volle haar. Het geeft het een mooie warme gloed. En oh, die handen. De gladde huid van haar handen is strak gespannen en verraadt haar fijne botstructuur. Mooi gedaan, al zeg ik het zelf. De huid van haar wangen ziet rozig onder de gloed van de lampjes. Haar kaak is krachtig. Ik haal de foto van mijn dochter uit mijn broekzak. Ja, dezelfde kaakstructuur. Ze lijken op elkaar. Mijn vrouw en mijn dochter. Een sterke kaak is best moeilijk. Niet zo lastig als een oogopslag natuurlijk. Ik ben tevreden. De oogopslag is ook met dit licht die van mijn vrouw. Intens en liefdevol. Ik heb het nog steeds in mijn vingers. Een echte poppenmaker verraadt zich niet.

Vanavond ga ik naast haar zitten. Niet tegenover haar maar naast haar. Het is tenslotte Kerst. Ik streel haar arm en geniet van haar aanwezigheid. Samen. Nu kan het nog. Vannacht ben ik weer alleen. Morgen zie ik haar weer. Om 11 uur. Wanneer ze langsloopt. Het haar, de huid, de beweging en de oogopslag. Niet echt natuurlijk. Ik zie mijn vrouw in haar. Mijn echte vrouw zit hier.

Het boek ‘Vrijheid’ van Jonathan Franzen is in 2010 uitgegeven. De titel fascineerde me toen al wel, maar ik werd door de recensies niet genoeg geprikkeld om het boek ook daadwerkelijk te gaan lezen. Tot ik een artikel zag over de ‘metamodernistische stroming’ in de kunstwereld. In dit artikel werd Jonathan Franzen als een vertegenwoordiger van deze stroming genoemd en dat gaf mij de aanzet het boek toch te lezen.

Het metamodernisme volgt op het postmodernisme. Postmodernisme heeft, volgens een van de ‘uitvinders’ van het metamodernisme Timotheus Vermeulen, veel goeds gebracht: het heeft ons geleerd om alles te ontleden, te deconstrueren, te doorgronden en relativeren. De metamodernisten willen niet terug in de tijd  want de grote verhalen zijn echt voorbij. De metamodernisten zeggen: we kennen de gevaren van communisme, kapitalisme, van religies en ideologieën, we zijn ons bewust van de grenzen van ons weten en kunnen – en toch willen we verder. To try in spite of hebben ze dat genoemd. Een zinsnede die vaak terugkomt in beschouwingen over metamodernisme: tegen beter weten in proberen. Andere termen die gebruikt worden zijn ‘geïnformeerde naïviteit’ en ‘pragmatisch utopisme’.
De  Occupy-beweging is een voorbeeld van die manier van denken: idealisme zonder één groot verhaal erachter. Mensen willen wat anders en zijn bezig om daar richting aan te geven. De cynische reactie daarop is: ‘die lui weten niet wat ze willen’. Dat is volgens de metamodernisten niet zo – maar dat waar je voor staat, dat kan voortdurend geherpositioneerd worden. Daar verwijst de term metamodernisme ook naar: ‘meta’ is hier afgeleid van de Griekse term ‘metaxis’, waarmee Plato een ‘beweging tussen’ aanduidt.

Vanuit bovenstaande omschrijving van metamodernisme is het boek van Franzen uitstekend te plaatsen. Het beschrijft ‘vrijheid’ binnen familie- en liefdesrelaties, maar niet zo dat vrijheid voor de hoofdpersonen hét ultieme ideaal is. Er is eerder sprake van verschuiving en herpositionering in vrijheid. De met veel moeite verworven onafhankelijkheid wordt vaak meteen ingewisseld voor een nieuwe andere afhankelijkheid. Het is met recht een try in spite of.
Vrijheid binnen familieverband is heel complex en staat vaak in direct verband met emoties en pijn van een ander. In het boek zie  je bijvoorbeeld dat moeder Patty, die het beste met zoon Joey voorheeft, gekwetst is wanneer Joey besluit toch met Conny zijn toekomst te delen. Dit gaat geheel tegen de wens/verwachting van moeder Patty in. Zoon Joey neemt de vrijheid zijn eigen toekomst te bepalen en kwetst daarmee zijn moeder. Vrijheid en liefde staan in een scheve verhouding met elkaar. In en met alle liefde is het heel erg lastig een ander zo vrij mogelijk te laten.

Volgens de filosoof John Stuart Mill hoort ieder mens in beginsel vrij te zijn. Hij gaf hiervoor het schadebeginsel: iemands vrijheid mag alleen beperkt worden voor zover dat nodig is om te verhinderen dat hij anderen schaadt. Andersom betekent dit dat je mag doen en laten wat je wilt zolang je een ander maar geen schade toebrengt. Dit beginsel geeft een zo groot mogelijke vrijheid voor een individu. En een zo groot mogelijke vrijheid gun je de mensen waar je van houdt toch wel. De keerzijde aan dit verhaal is de schadepost, want wanneer is er sprake van schade? Wordt moeder Patty schade toegebracht door de beslissing die Joey neemt? Of misschien wordt haar wel schade toegebracht door de wijze waarop Joey voor zijn toekomst kiest?

Het boek ‘Vrijheid’ laat de dagelijkse worsteling zien met vrijheid binnen familieverband. Het maakt duidelijk dat de vrijheid voor de een vaak de pijn en teleurstelling voor de ander is. Het laat zien hoe de ongenuanceerdheid van de een de ander in de afgrond doet belanden. Maar het laat vooral zien dat je binnen familieverband slechts vrij kunt zijn, dankzij die ander.
Vrijheid, zoals omschreven door Mill, is zeker in familieverband een te strikt ideaal. Goed onderhouden en werkende familierelaties  vragen een meer metamodernistische aanpak: een voortdurende herpositionering en een to try in spite of. Het verliezen van vrijheid overkomt ons allemaal, het gaat eigenlijk uitsluitend om de vraag hoe we met dat verlies willen omgaan.

‘Es ist überall nichts in der Welt, ja überhaupt auch ausser derselben zu denken möglich, was ohne Einschränkung für gut könnte gehalten werden, als allein ein guter Wille.’ (GMS A1) Immanuel Kant.